MFUMUKO WA BEI YA MAFUTA: Namna vita ya Urusi na Ukraine inavyochangia kupanda kwa bei ya mafuta na hatua zinazochukuliwa na serikali kukabiliana na mfumuko huo nchini Tanzania.

Moja kati ya mijadala mizito iliyozuka mitandaoni katika siku za hivi karibuni ni suala la kupanda kwa bei ya mafuta hadi kufikiwa kiwango cha juu zaidi kuwahi kuwepo katika soko la dunia kwa takribani miaka 14 sasa. Mamlaka ya Udhibiti wa Huduma za Nishati na Maji (EWURA) Mei 3 mwaka huu ilitangaza bei mpya kikomo za bidhaa za mafuta ya petroli kutumika kuanzia Mei 4 hapa nchini. Huku hali ya taharuki ikizuka kutokana na bei hizo kuwa juu sana mfano, bei elekezi ya mafuta ya petroli kwa rejareja jijini Dar-es-salaam ikiwa ni Tsh.3,148/= na bei ya dizeli ikiwa ni Tsh.3,264/=, serikali imekwisha toa tamko bungeni juu ya hatua za dharura zitakazochukuliwa. Aidha, watu wengi wamekuwa wakihoji uwiano na uhusiano wa kupanda kwa bei ya mafuta na sababu kubwa inayoelezwa kuwa ndiyo chanzo; vita ya Urusi na Ukraine.

Ni kwa vipi vita ya Urusi na Ukraine inapelekea mfumuko wa bei ya mafuta?

Mnamo Februari 24 mwaka huu, nchi ya Urusi iliivamia na kuingia ndani ya mipaka ya nchi ya Ukraine katika kile ambacho rais wa nchi hiyo, Vladimir Putin amekiita ‘operesheni maalumu’ baada ya vuguvugu ya muda mrefu na mzozo kati ya nchi hizo mbili ulioanza tangu mwaka 2014. Aidha, mgogoro huu umezua athari za moja kwa moja na zinginezo katika nyanja mbalimbali ikiwemo kuyumbisha sekta ya uchumi kwa kusababisha mfumuko wa bei ya moja kati ya bidhaa muhimu zaidi duniani ya mafuta. Kufuatia uvamizi wa Urusi kwenye mipaka ya Ukraine, jamii ya kimataifa imechukua na inaendelea kuchukua hatua mbalimbali dhidi ya Urusi ikiwemo vikwazo vya kiuchumi (Economic Sanctions) ili kudhoofisha uchumi wake kwa kuitenga na soko la dunia na kuinyima nchi hiyo namna za kupata mahitaji yake muhimu ya uzalishaji ikiwemo teknolojia na uuzaji mafuta yake kwenda nchi zingine kwa matumaini ya kuwa hatua hizi pengine zitaifanya Urusi kusalimu amri na kusitisha mapigano dhidi ya Ukraine kwa kukosa vitendea kazi na rasilimali za kuendeleza mapigano. Nchi za Umoja wa Ulaya kwa mfano, zilitangaza mipango ya kuweka vikwazo hivyo ikiwemo katazo la kuingiza mafuta kutoka Urusi katika nchi zilizo kwenye umoja huo hadi kufikia mwishoni mwa mwaka huu.  

Kufikia Jumatano, Mei 11, kiasi cha mafuta kutoka Urusi yaliyokuwa yakipitia Ukraine kwenda Ulaya kilipungua kwa karibu robo nzima baada ya Kyiv kusimamisha usafirishwaji kupitia mkondo ulioko nchini humo huku ikilaumu muingiliano uliosababishwa na majeshi ya Urusi na kupelekea kufungwa kwa mkondo huo uliokuwa ukisafirsha karibu asilimia nane ya mafuta kutoka Urusi kwenda Ulaya kwa nchi kama Austria, Italy, Slovakia na nchi zingine zilizoko mashariki mwa bara la Ulaya. Kampuni kubwa ya mafuta kutoka Urusi, Gazprom imesema kuwa ufungwaji wa mkondo huu unahatarisha upatikanaji wa mafuta katika nchi za ulaya.

Nchi ya Urusi inashika nafasi ya pili duniani, nyuma ya Saudi Arabia katika uzalishaji wa mafuta huku ikiuza karibu theluthi moja ya mafuta yapatikanayo Ulaya. Kufuatia vikwazo vya kiuchumi vinavyowekwa dhidi yake, Urusi imejikuta katika hali ngumu kwenye ufanyaji wa biashara kimataifa ikiwemo kutouza mafuta yake katika baadhi ya nchi. Kutokana na utandawazi na dunia kuzidi kuunganika zaidi na zaidi, athari za vita hii pamoja na vikwazo vya kiuchumi dhidi ya urusi zimesambaa duniani kote. Vikwazo hivi vimepelekea kupungua kwa kiasi cha mafuta katika soko la dunia na hivyo kuwepo kwa uhaba ambao umesababisha bei kupanda kufikia viwango vya juu zaidi kuliko vile vilivyoweka rekodi mwaka 2008. Kufikia Machi 7, bei ya mafuta ya petroli ilipanda kwa senti 41 zaidi na kuvunja rekodi ya $4 iliyofikiwa miaka 14 iliyopita nchini Marekani. Hata hivyo, licha ya vita hii, tayari bei za mafuta zilikwishaanza kupanda kutokana na kufunguka kwa shughuli za kiuchumi kutoka kwenye janga la corona. Watabiri na wachambuzi wa masuala ya uchumi pia wamekuwa wakitabiri kuwepo kwa uhaba wa mafuta kwa muda sasa na hivyo kupelekea manunuzi mengi ya ghafla kufanyika na nchi mbalimbali (Speculative Oil Buying) kwa hofu ya uhaba huo kupelekea bei ambazo hazitakuwa rafiki kabisa kwao au pengine kukosa kabisa mafuta. Hali hii pamoja na msukumo kwa nchi zingine zinazozalisha mafuta kuzalisha mafuta zaidi kufidia pengo linaloachwa sokoni na Urusi limepelekea kufumuka kwa bei ya bidhaa hii muhimu hasa Mashariki ya Kati ambako nchi yetu Tanzania huagiza mafuta kwa asilimia kubwa.

Jambo la kufahamu ni kwamba kuna vitu vingi ambavyo husaidia kutathmini bei ya mwisho ya mafuta kwa mtumiaji. Vitu hivyo ni kama bei ya mafuta katika soko la kimataifa, gharama ya usafishaji wa mafuta (Oil refining costs), gharama ya utunzaji na usafirishaji wa mafuta, ushuru wa serikali na faida kwa wauzaji wa jumla na wale wa rejareja. Nchi ya Tanzania haina visima vya mafuta wala mitambo ya kuchakata mafuta ghafi kama alivyosema Waziri wa Nishati Mhe. January Makamba bungeni wakati akiwasilisha kauli ya serikali kutokana na kupanda kwa bei ya mafuta nchini. Hivyo, uhaba unaokuwepo duniani unatuathiri moja kwa moja na kupelekea bei ya mafuta kupanda. Kutokana na kuagiza nje mafuta haya angalau miezi miwili kuingia nchini. Aidha, bei ya mafuta kama ilivyoripotiwa mwanzo, ilikwishaanza kupanda tangu zamani na hata kufikia viwango vya juu kabisa mnamo mwezi Machi. Kutokana na athari ya vita ya Urusi na Ukraine, bima za vyombo vya kusafirishia mafuta pia zimepanda kutokana na hatari ya vita hii. Vyombo hivi pia vinaendeshwa kwa mafuta hayo hayo ambayo yamekwisha panda bei na hivyo kupelekea gharama zaidi kwa mtumiaji wa mwisho kutokana na gharama za kuzalisha, kusafisha na kusafirisha bidhaa hii kuwa juu. Gharama hizi zote wazalishaji huzihamishia kwa watumiaji wa mwisho na kupelekea bei ya mafuta kwa lita moja (retail price) kupanda.

Kukabiliana na changamoto ya kupanda kwa bei ya mafuta

Kutokana na athari hizi za vita kati ya Urusi na Ukraine kwenye bei za mafuta duniani, serikali ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania chini ya Rais Mheshimiwa Samia Suluhu Hassan tayari imekwishaanza hatua mbalimbali za kifedha kukabiliana na tatizo hili ikiwa ni pamoja na agizo la Rais kwa serikali kubana matumizi yake ili kuhakikisha fedha kiasi cha shilingi bilioni 100 zinapatikana kama ruzuku ili kuleta unafuu kwa wananchi sio tu wanaotumia vyombo vya moto, bali hata kuepusha mfumuko wa bei kwa bidhaa zingine ambazo zinazalishwa viwandani ambako mafuta pia hutumika kuendeshea mitambo. Hatua za ziada ikiwemo ruhusa kwa wenye uwezo wa kuleta mafuta kwa bei ya chini kufanya hivyo, kuanzisha mfuko maalumu wa kuhimili ukali wa bei za mafuta (Fuel Price Stabilization Fund), kuanzisha hifadhi ya mafuta ya kimkakati (National Strategic Petroleum Reserve) na zingine kama alivyowasilisha Waziri wa Nishati Mhe. January Makamba bungeni, Mei 10 zinaendelea kuchukuliwa na serikali ili kuhakikisha wananchi wanapata unafuu licha ya bei kwenye soko la dunia kuzidi kupanda na hivyo kuleta matumaini kwa wananchi kuepuka hali ngumu za kimaisha ambazo zingetokana na bei kubwa ya mafuta.